Аввалига Фоларин Балогуннинг АҚШ терма жамоаси сафида Бельгияга қарши 1/8 финал ўйинидаги қизил карточкаси бекор қилиниши қарори эълон қилинди. Бундай мисли кўрилмаган ҳолат, шубҳасиз, кўплаб саволларни уйғотган бўларди, бироқ АҚШ Президенти Дональд Трампнинг ФИФА президенти Жанни Инфантиного қўнғироқ қилиб, қизил карточкага эътироз билдиргани ҳақидаги факт дарҳол ғаразли мақсадлар ҳақидаги миш-мишларни келтириб чиқарди.
Кейин эса, сешанба куни Мисрнинг Аргентинага – ёки одатда айтиладиганидек, Лионель Мессининг Аргентинасига – баҳсли тарзда 2:3 ҳисобида мағлуб бўлиши, Миср ҳужумчиси Мустафо Зикони кубок "Аргентина учун йўналтирилган", деб айтишга мажбур қилди.
Бироқ бу футболнинг энг йирик мусобақаси учун одатий ҳол бўлиб, у ердаги юқори босим, глобал аудитория ва сиёсий аралашув эҳтимоли фитна назарияларининг ривожланиши учун мукаммал муҳит яратади.
Биз ўзимизнинг "тунука қалпоқларимиз"ни кийдик ва ўтмишдаги ва ҳозирги Жаҳон чемпионатларидаги энг яхши фитна назарияларини сизга тақдим этиш учун баъзи махфий ҳужжатларни ўрганиб чиқдик.
Жаҳон чемпионати қуръаси мезбонлар фойдасига сохталаштирилган
Бу ҳар тўрт йилда бир марта юз беради, аммо 2026 йилги мезбонлар – Мексика, Канада ва АҚШ гуруҳ босқичида тўқнаш келган энг юқори рейтингли футбол мамлакати Швейцария бўлганида, фитна назариялари авж олди.
Мезбонлар одатда Жаҳон чемпионатларида кутилганидан кўра яхшироқ иштирок этишади, лекин агар сиз муқобил реаллик дунёсида яшасангиз, бу юқори натижани уйдаги устунликка (спортда кенг тарқалган омил) ёки ўз мамлакатини фахрлантирадиган жамоани яратиш учун йиллар давомида сарфланган ресурсларга боғлай олмайсиз. Йўқ, қуръа доим сохталаштирилган бўлади.
Албатта, мезбон мамлакат қуръа ташлаш маросимида биринчи саватчадан жой олиш устунлигига эга, яъни улар Бразилия, Франция ва Аргентинадан қочиб қутулишади, аммо Мексика, Канада ва АҚШ учун бу қанчалик осон кечди?
Мусобақадаги ҳар бир жамоанинг турнирдан олдинги ҳолатига қараб баҳо берадиган бўлсак, энг осон қуръа Испанияга тушган, улар тушган жамоаларнинг ФИФА рейтингидаги ўринлари йиғиндиси 144 ни ташкил этади (Кабо-Верде учун 67, Саудия Арабистони учун 61 ва Уругвай учун 16). Бу ҳар қандай гуруҳ учун энг катта кўрсаткич эди.
Канада ҳам энг осон қуръалардан бирига эга бўлди (Қатар учун 139, Босния ва Герцеговина учун 64, Швейцария учун 19), бироқ Мексикада бор-йўғи олтинчи энг осон гуруҳ эди, бу 12 та гуруҳдан иборат турнир учун ўртача кўрсаткич.
ФИФА рейтингига кўра энг қийин қуръа эса? Бу АҚШ бўлди, улар Парагвай (41-ўрин), Австралия (27-ўрин) ва УЕФА плей-офф босқичидан ўтган энг яхши жамоа – Туркия (22-ўрин) билан ўйнашди. Қуръа ташланганда плей-офф ғолиблари номаълум эди (Канада 12-ўриндаги Италияни қабул қилиб олиши мумкин эди, лекин унинг ўрнини уларни мағлуб этган Босния ва Герцеговинани олди).
Балки бу шунчаки ФИФА рейтинги реалликни акс эттирмаслигини билдирар (Панама барча учта ўйинда мағлуб бўлганида ўзини дунёнинг 34-энг яхши жамоасидек ҳис қилмади). Ёки балки бу АҚШнинг футболда шунчаки ақл бовар қилмас даражада яхши эканлигини англатар. Бу назарияларнинг қайси бири ҳақиқатга яқинроқ эканлигини ҳал қилишни ўзингизга қолдирамиз.
Nike 1998 йилги финалда Роналдони ўйнашга мажбур қилган
Асл Роналдо, R9, Феномен... тарихдаги энг зўр футболчилардан бири. Тўғрироғи, дарвозабонни алдаб ўтиб, ажойиб слалом орқали гол уришдан олдин, бир нечта ҳимоячиларни ортда қолдириб, тўпни эркалайдиган даҳо.
Ҳа, у барчамиз севиб қолган футболчи эди, лекин Роналдонинг тарихи 1998 йилги Жаҳон чемпионати финалидан кейинги давр билан тўлиқ бўлади. У Бразилияни Париждаги финалга олиб чиқиш учун тўртта гол урган эди, бироқ ўшанда 21 ёшда бўлган Роналдо ўйин бошланишига саноқли соатлар қолганда меҳмонхонадаги хонасида тутқаноқни бошдан кечиради.
"Кутилмаганда сен қаттиқ титрай бошладинг", – дейди жамоадоши Роберто Карлос Роналдонинг ҳаёти ва даври ҳақидаги "Феномен" ҳужжатли фильмида. "Мен жуда қўрқиб кетдим. Тилингни ютиб юборганингни англамабман. Мен билмаган эдим. Фақатгина бутунлай қотиб қолган ҳолда менга тикилиб турганингни кўрдим. То шу кунгача нима бўлганини билмайман. Лекин бу даҳшатли эди".
Тиббий кўриклар ҳеч қандай муаммони аниқламагач (Роналдо кейинчалик буни ҳиссий стресс билан изоҳлаган), у ўзини ўйнашга тайёр деб эълон қилади (дастлабки қайдномада унинг ўрнига Эдмундо кўрсатилган).
Бразилия Францияга 0:3 ҳисобида мағлуб бўлди ва Роналдо тўпга бор-йўғи 20 марта тегди. Бу ачинарли манзара эди ва тез орада Роналдо Бразилия ва Франция ҳукуматлари ўртасидаги тил бириктириш ёки ўзининг ва Бразилиянинг ҳомийси Nike томонидан ўтказилган босим орқали ўйнашга мажбур қилингани ҳақида фитналар пайдо бўлди.
Бразилияда мамлакат футбол ассоциацияси ва Nike ўртасидаги муносабатларни ўрганиш учун конгресс тергов комиссияси тузилди ва Роналдо спорт кийимлари гиганти уни финалда ўйнашга мажбур қилганини рад этишга мажбур бўлди.
"Мен фақатгина тиббий кўриклар менинг клиник ва жисмоний жиҳатдан бунга тайёр эканлигимни кўрсатганидан кейингина ўйнадим", – деди Роналдо судда. "Агар тестлар бошқача кўрсатганида, мен ўйнамаган бўлардим. Nike мендан сўраган ягона нарса – уларнинг бутсаларини кийишим эди".
2002 йилда ҳакамлар Жанубий Кореяга ён босган
Буни тасдиқловчи далиллар етарли.
"Ҳакамлар даражаси жуда ёмон, жуда паст", – деган эди Пеле 2002 йилги Жаҳон чемпионати вақтида (гарчи у ўша йили Никки Баттни дунёнинг энг яхши ўйинчиларидан бири деб атаган бўлса-да, шунинг учун кимга ишонишни ҳам билмайсан). Ҳатто ФИФА президенти Зепп Блаттер ҳам баъзи ёрдамчи ҳакамларни "фожиа" деб атаган эди.
Шубҳасиз, бир нечта баҳсли қарорлар қабул қилинди ва уларнинг баъзилари ярим финалгача бўлган ақл бовар қилмас юриши давомида Португалия, Испания ва Италияни мағлуб этган ҳаммезбон Жанубий Кореянинг фойдасига ишлади.
Исталган италиялик футбол мухлисининг қулоғига Байрон Морено исмини шивирланг ва сиз ғазабнок сўкинишлар ҳамда ёввойи қўл ишоралари тўфонига дуч келасиз. У жарима майдончасидаги симуляция учун Франческо Тоттини четлатган (аслида пенальти берилиши керак эди), Жанубий Кореяга шубҳали пенальти белгилаган ва Алессандро Дель Пьерога нисбатан ишлатилган тирсак зарбасини эътиборсиз қолдирган, Италияни ғазаблантирган кўплаб баҳсли қарорлар қабул қилган эквадорлик ҳакам эди. Улар қўшимча бўлимларда Ан Чжун Хваннинг олтин голидан сўнг 2:1 ҳисобида мағлуб бўлишди.
Морено кейинчалик ўз ватанида 20 та ўйинга дисквалификация қилингани ва 2011 йилда героин контрабандаси учун қамоққа юборилгани унинг обрўсини унчалик яхшиламади. Аммо унинг 2002 йилги ҳакамлиги бўйича ҳеч қандай қонунбузарлик аниқланмаган.
Расмийлар америкалик мухлисларни жалб қилиш учун ён босишмоқда
Ушбу Жаҳон чемпионатида биз анча кўп қизил карточкаларни кўрмоқдамиз (олдинги иккитасини қўшиб ҳисоблагандан ҳам кўпроқ, гарчи бу кўрсаткич Мексика ва Жанубий Африка ўртасидаги ғалати очилиш ўйинидаги учта қизил карточка ҳисобига бузилган бўлса-да), аммо ҳакамлар шу билан бирга ёнбосарлик ҳам қилишяптими? Гўёки улар авваллари, айниқса Европа футболида фол деб ҳисобланган қўполликларни эътиборсиз қолдираётгандек туюлмоқда.
Афтидан, ҳакамларга майда қўполликларга юмшоқроқ ёндашиш ва тўп кўпроқ ўйинда бўлишини таъминлаб, эркин ўйинни рағбатлантириш тавсия қилинган кўринади. Сув ичиш танаффуслари бу фалсафага қандай мос келишини ўзингиз ҳал қилишингизга қўйиб берамиз.
Хўш, нега улар қўполликларга кўз юмишмоқда? Чунки улар америкалик мухлисларни спортга жалб қилмоқчими? Шунинг учун ҳам Месси жазоирлик Аисса Мандига нисбатан қўпол ҳаракати учун четлатилмадими?
"The Athletic"нинг ҳакамлик бўйича эксперти Грэм Скотт бу шунчаки қизил карточкага лойиқ қоидабузарлик эмаслигини айтмоқда.
"Камдан-кам ҳакамлар уни бу қўполлиги учун майдондан четлатган бўларди – бу Месси бўлгани учун эмас, балки унинг ҳаракатларида ҳеч қандай қасддан қилиш ёки куч ишлатиш нияти бўлмагани учун", – деди Скотт. "Шуни ёдда тутингки, ҳакам 2022 йилги Жаҳон чемпионати финалини бошқарган Шимон Марциняк эди. Биз бу ерда тажрибасиз ҳакам ҳақида гапирмаяпмиз".
Суперюлдузларга ён босиш масаласига келсак – яъни Мессини четлатиб, кейин унинг дисквалификация қилинишига йўл қўйиб бўлмайди – Скотт қўшимча қилди: "Энг яхши ҳакамлар барча хурмача қилиқларни четга суриб қўйиб, ҳар бир вазиятни унинг моҳияти ва контекстига қараб баҳолай олади ва ҳар бир ҳакам доимо шундай қилишга интилаётганига қасам ичади".
"Бироқ бу мақсадга тўлақонли эриша оладиган мутасаддилар жуда кам, чунки футбол афсонасига нотўғри кўрсатилган қизил карточкадан кейин келиб чиқадиган танқидлар чидаб бўлмас даражада бўлишини ҳамма билади. Биз ҳаммамиз оддий инсонмиз".
Агар ҳакамлар атайлаб суперюлдузларга ёрдам бераётган бўлса, унда нега Сенегалга қарши ўйинда Килиан Мбаппе фойдасига яққол пенальти берилмаганини қандай тушуниш мумкин.
Биро, америкалик томошабинларни жалб қилиш учун ўйиннинг курашларга бой ўтишига рухсат бериш (худди шанба куни Франциянинг 1/8 финалда қўпол ўйнайдиган Парагвай устидан қозонган ғалабасида бўлгани каби) ҳақидаги буйруқ мавжудлиги ҳақидаги ғоя бутунлай ақлдан озмаган ёки ноўрин эмас.
Разведка бошқармаси Гордон Бэнксни заҳарлаган
Амалдаги чемпион Англия терма жамоаси 1970 йилда 1966 йилги Жаҳон чемпионатини ютган вақтидагидан кўра яхшироқ таркибга эга деб ҳисобланган. Мексикадаги чорак финалда Ғарбий Германияга қарши 2:0 ҳисобида олдинда бораётган инглизлар ўз тожини сақлаб қолиш учун яхши имкониятга эга эдилар.
Шундан сўнг, касаллиги сабаб майдонга туша олмаган Гордон Бенкснинг (дунёнинг энг яхши дарвозабонларидан бири) ўрнини эгаллаган дарвозабон Питер Бонетти зарбани танаси остидан ўтказиб юборди, боши билан йўлланган тўп эса устидан ошиб ўтди. Натижада ғарбий германияликлар ақлбовар қилмас камбекни амалга ошириб, 3:2 ҳисобида ғалаба қозонишди.
Агар Бэнкс ўйнаганида, Англия, шубҳасиз, ғалаба қозонган бўларди ва айнан шунинг учун Марказий разведка бошқармаси уни заҳарлаган. Жуда ҳам шубҳали.
Бенксдаги ошқозон-ичак яллиғланишига сифатсиз бурритодан келиб чиққанми ёки бунинг ортида қандайдир ёвузроқ нарса борми?
"Асос шундан иборат эдики, Бразилиядаги ҳарбий диктатура ўз машҳурлигини оширишни хоҳларди, америкаликлар эса уларни ҳокимиятда сақлаб қолишни истарди, шунинг учун уларга Жаҳон чемпионатида ғалаба қозонишда ёрдам беришди. Даъво шундан иборат эди", – деди фитна назарияси бўйича подкаст тайёрлаган журналист-суриштирувчи Габриэль Гейтхаус BBC нашрига.
Гейтхаус ва Бэнкснинг невараси Эд Жервиснинг айтишича, улар Бразилия терма жамоаси Жаҳон чемпионатидан олдинги тайёргарликда NASA’дан ёрдам олганини аниқлашган. Бу шунчаки ҳужумнинг якуний қисмида бўш ҳудуд топишлари учун эмас эди.
Бразилиялик Бранкога гиёҳванд модда берилган
1990 йилги мусобақанинг 1/8 финалида Италиянинг Турин шаҳрида Бразилия ва Аргентина ўртасидаги оғир вазнлилар тўқнашуви вақтида, Бразилиянинг асосий ўйинчиси Бранко гўёки футболчига тиббий ёрдам кўрсатаётган Аргентина физиотерапевти Мигель Ди Лоренцо томонидан узатилган идишдан сув ичган.
Бранко шундан сўнг кўп ўтмай ўзини ёмон ҳис қилганини ва боши айланганини айтди ва бир неча дақиқа ичида, ўйин боришига зид равишда, Клаудио Канижжа Аргентинага ғалаба келтирувчи голни урди.
Айтилишларича, Бранконинг ичимлигига транквилизатор қўшилган. Бу ҳеч қачон исботланмаган, лекин Аргентинанинг ўша пайтдаги мураббийи Карлос Билардо 15 йилдан сўнг шундай деган эди: "Мен бундай бўлмаган, деб айтмаяпман". Бу билан назарияга асос яратди.
Аргентинанинг 1978 йилги финалга йўли олдиндан келишиб олинган эди
Кечирасиз, Аргентина, лекин бу ерда такрорланадиган мавзу бор.
1978 йилда ўз майдонида ўтказилган турнирда Аргентина ўз гуруҳида биринчи ўринни эгаллаш ва Бразилияни ортда қолдириб финалга чиқиш учун Перуни камида тўртта гол фарқи билан мағлуб этиши керак эди (иккита гуруҳ босқичи бўлган ва иккинчи гуруҳ ғолиблари тўғридан-тўғри финалга йўл олган).
Перу яхши жамоа эди; улар иккинчи босқичга чиқиш учун Шотландияни мағлуб этиб, Нидерландия билан дуранг ўйнашган эди, лекин Аргентина уларни 6:0 ҳисобида тор-мор этди ва... бу жуда шубҳали туюлди. Коррупция ҳақидаги даъволар дарҳол тарқала бошлади, чунки Аргентина ўша пайтда Хорхе Рафаэль Видела бошчилигидаги ҳарбий диктатура остида эди.
Улар ҳеч қачон исботланмаган бўлса-да, 2012 йил перулик сенатор Хенаро Ледесма Видела ва Перунинг ўша пайтдаги президенти Франсиско Моралес Бермудес ўртасида Аргентинанинг 13 нафар перулик диссидентларни қамоққа олиши эвазига келишув тузилганини таъкидлади.
"Видела Аргентинанинг бутун дунёдаги ёмон имижини тозалаш учун Жаҳон чемпионатида ғалаба қозониши керак эди, шунинг учун у фақат Перу Аргентина терма жамоасининг ғалаба қозонишига рухсат берсагина гуруҳни қабул қилган", – деди Ледесма Буэнос-Айрес судига.
Перу дарвозабони сотиб олинганмиди? Тўлов сифатида икки мамлакат ўртасида катта миқдордаги дон юборилганмиди? Перунинг энг яхши ўйинчиларидан бири Хосе Веласкес келишувнинг бир қисми сифатида алмаштирилганмиди? Ҳммм.
