Pul yo'q: endi nima bo'ladi?

Tashkilot ushbu klublarga ajratilayotgan dotaciyalarni keskin qisqartirish yoki butunlay to'xtatish haqida qaror qabul qilmoqda. Bu esa klublar faoliyati borasida savollar paydo qilmoqda.

Dunyo miqyosida ko'ngilochar tomoshaviy sport turi milliardlab dollar aylanadigan ulkan industriyaga aylanayotgan bir paytda O'zbekiston va qator rivojlanayotgan davlatlarda bu soha hamon bozor qonunlari asosida emas, balki "davlat dotaciyalari" hisobiga yashamoqda. Har yili mahalliy byudjetlardan yoki davlat korxonalari hisobidan milliardlab so'm mablag' professional futbol klublariga yo'naltiriladi.

Mamlakatimizda klublarga ajratilayotgan mablag' boshqa sohalar bilan qiyoslaganda er va osmonchalik tafovutga ega emas va qisman o'zini oqlamoqda, ammo baribir bu jihat "Oddiy o'qituvchi, shifokor yoki tadbirkorning to'lagan soliqlari nima uchun xususiy tijorat tashkiloti bo'lishi lozim bo'lgan futbol klublariga sarflanishi kerak?" degan savollarni keltirib chiqaraveradi.

Evropa va Osiyoning qator davlatlari klublarni xususiylashtirish ortidan futbolni daromad keltiruvchi biznesga aylantirdi.

Ushbu maqolada nima uchun davlat futboldan uzoqlashishi kerakligi hamda bu jarayon og'riqli bo'lsa-da, nega muqarrar ekanligini "keyslar" misolida tahlil qilamiz.

EVROPA TAJRIBASI

Evropa futboli bugungi kunda dunyodagi eng daromadli sport biznesi hisoblanadi. Ushbu muvaffaqiyatning asosiy sabablaridan biri — "sog'lom raqobat tamoyili"dir. Evropa Ittifoqi qonunchiligiga ko'ra, davlatning professional futbol klublariga to'g'ridan-to'g'ri moliyaviy yordam ko'rsatishi — "noqonuniy davlat yordami" deya baholanadi.

Nega? Sababi davlat byudjeti yoki davlat resurslaridan foydalanib, bir klubga imtiyoz berilishi, xususiy sarmoya hisobiga kun ko'rayotgan boshqa klublarning huquqlarini poymol qiladi va bozordagi muvozanatni buzadi.

Ushbu tamoyilning eng yorqin isboti 2016 yilda kuzatildi. Evropa Komissiyasi Ispaniyaning 7 ta futbol klubini, jumladan, dunyo futboli grandlari hisoblangan "Real Madrid" va "Barselona"ni noqonuniy davlat yordamini olganlikda aybdor deb topdi.

Tergov davomida aniqlanishicha, ushbu klublar 20 yildan ortiq vaqt davomida Ispaniya qonunchiligidagi "bo'shliq"dan foydalanib kelishgan. Ular masuliyati cheklangan jamiyat (MCHJ) sifatida emas, balki notijorat tashkilot sifatida ro'yxatdan o'tib, boshqa raqobatchilariga (30%) nisbatan kamroq (25%) soliq to'lab kelishgan. Garchi bu farq kichik ko'rinsa-da, yillar davomida klublarga o'nlab million evro miqdorida adolatsiz ustunlik taqdim etgan.

Bundan tashqari, "Valensiya", "Elche" va "Erkules" kabi klublar davlatga tegishli banklardan bozor narxidan ancha past foizlarda kreditlar olgani va bu kreditlar davlat kafolati ostida berilgani fosh etildi.

Evropa Sudi ispan klublarining bu ishlarini erkin bozor qonunlariga zid deb topdi. Klublar davlatdan olgan barcha imtiyozli mablag'larni (masalan, "Real Madrid" 18.4 million evro) Ispaniya g'aznasiga qaytarishga majbur bo'ldi.

Bu holat butun dunyo uchun signal bo'lishi kerak: agar dunyoning eng boy klublariga ham davlat "suyanchig'i"da turish taqiqlangan ekan, rivojlanayotgan davlatlarda byudjet mablag'larining samarasiz sarflanishi iqtisodiy jihatdan oqlanmaydi. Davlat aralashuvi bor joyda, xususiy investorlar uchun manfaat ko'rish imkoniyatlari pasayadi.

SUN'IY "PUFAK" VA CHEMPIONNING O'LIMI

Evropa qatiy qoidalar orqali futbolni bozorga moslashtirgan bo'lsa, Osiyoda, xususan Xitoyda buning aksi kuzatildi. Xitoy Superligasi (CSL) yaqin o'tmishda davlat rejasi va yirik korporaciyalarning cheksiz puliga qurilgan futbol qanchalik qisqa umr ko'rishini butun dunyoga isbotlab berdi.

Bir necha yil oldin Xitoy klublari jahon yulduzlariga Evropa grandlaridan ham ko'proq maosh taklif qilib, transfer bozorini "portlatgan" edi. Bularning barchasi davlatning futbolni rivojlantirish dasturi doirasida yirik qurilish va savdo kompaniyalari (masalan, "Evergrande", "Suning") tomonidan moliyalashtirildi. Ammo iqtisodiy vaziyat o'zgarishi va davlat siyosatining qatiylashishi bilan "pufak" bir zumda yorildi.

Bu boradagi eng dahshatli misol — "Czyansu Sunin" klubi. 2020 yil noyabrda klub o'z tarixida ilk marotaba Xitoy chempioniga aylandi. Oradan bor-yo'g'i 3 oy o'tib, 2021 yil fevralda klub o'z faoliyatini to'xtatganini rasman elon qildi.

Sababi oddiy: klubning bosh homiysi va egasi bo'lgan "Suning" savdo guruhi moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi. Klubning o'zi esa chiptalar yoki atributikadan yashab qolish uchun etarli mablag' topa olmasdi. "Ota" pul berishni to'xtatgach, "bola" ochlikdan vafot etdi.

Inqirozni chuqurlashtirgan yana bir omil — Xitoy futbol associaciyasining yangi qarori bo'ldi. Unga ko'ra, klublardan homiy kompaniyalarning nomi (masalan, "Beyjing Goan" yoki "Guanchjou Evergrand") olib tashlanishi talab qilindi.

Natijada, marketing maqsadida klub ushlab turgan investorlar uchun futbolga pul tikish mantiqsiz bo'lib qoldi va ular ommaviy ravishda klublarni tashlab ketishdi.

Xitoy tajribasidan shunday xulosaga kelish mumkin: agar klublar tabiiy bozor iqtisodiyoti yo'li bilan emas, balki yuqoridan kelgan buyruq va suniy pullar evaziga yashasa, ularning kelajagi bardavom bo'lmaydi. Homiy yoki davlat korxonasidagi inqiroz klubning yopilishiga sabab bo'lishi mumkin.

Yuqorida Xitoydagi "pufak"ning yorilishi haqida yozdik. Aslida, uzoqqa borish shart emas — O'zbekiston futbolida ham bunday misollar etarlicha.

2008-2010 yillarda Toshkentning "Bunyodkor" klubi nafaqat Osiyo, balki dunyoni hayratga solgan edi. Jahon chempioni Rivaldo, mashhur murabbiylar Ziko va Skolarining olib kelinishi o'zbek futboli uchun ertakdek tuyulgandi.

Klubning butun byudjeti bitta yirik homiy ("Zeromax" va gaz-neft sektori)ga bog'langan edi. Klub o'zi pul topmasdi, faqat sarflardi.

2010 yilda bosh homiy inqirozga uchrashi bilan "ertak" nihoyasiga etdi. Yulduzlar ketdi, maoshlar keskin kamaydi. Rivaldo bilan o'zaro hisob-kitoblar hanuzgacha bartaraf etilmagan. To'g'ri, "Bunyodkor" yo'q bo'lib ketmadi, akademiyasi hisobiga saqlanib qoldi, ammo u o'sha paytdagi gegemonlik maqomini yo'qotdi.

Yana bir misol — "Metallurg". Bosh homiysi kombinat bo'lgan Bekobod klubi moliyalashtirishning to'xtatilishi natijasi bir yil mobaynida faoliyatini to'xtatgandi.

"BOQIMANDALIK"DAN QANDAY QUTULISH MUMKIN?

Davlat moliyalashtirishini bir zumda to'xtatish futbolning jon taslim qilishiga olib kelishi mumkin (Xitoy misolidagi kabi). Shu bois, jahon tajribasiga asoslangan holda, bosqichma-bosqich xususiylashtirish modeli taklif etilishi kerak.

Xususiy klub — foyda ko'zlaydigan biznes. Xo'sh, agar davlat pul bermasa, klublar qaerdan daromad topishi kerak? Jahon futbolida buning "oltin qoidasi" mavjud bo'lib, u quyidagi ustunlarga tayanadi:

1. TV-translyaciya huquqlari Evropaning top-ligalarida klublar byudjetining 40-60% qismi televideniedan keladigan pullar hisobiga shakllanadi.

Muammo: Bizda TV huquqlardan tushadigan mablag' deyarli nolga teng.

PFL translyaciya huquqlarini savdoga qo'yishi va telekanallar futbolni namoyish etish uchun klublarga pul to'lay boshlasagina, bu daromad keltira boshlashi mumkin. 

2. Stadion daromadlari

Davlat puliga ishonib qolgan klub uchun stadionga muxlis kelish-kelmasligining qizig'i yo'q. Ammo xususiy klub uchun har bir bo'sh o'rindiq zararga ishlaydi.

Klublar chiptalar, mavsumiy abonementlar, stadion ichidagi savdo-sodiq (oziq-ovqat, atributika) orqali kun ko'rishni o'rganishi kerak. Muxlislar klubning asosiy investorlaridan biriga aylanishi kerak.

3. Akademiya va transferlar

Agar klubning boy homiysi bo'lmasa, u "ishlab chiqaruvchi"ga aylanishi kerak.

Portugaliyaning "Benfika" yoki Niderlandiyaning "Ayaks" klublari bunga misol bo'la oladi. Ular yoshlarni tarbiyalab, top-klublarga sotish orqali millionlab dollar ishlashadi.

4. Soliq imtiyozlari va xususiy sektorni jalb qilish

Davlat to'g'ridan-to'g'ri pul berishni to'xtatib, uning o'rniga xususiy investorlarga sharoit yaratib berishi lozim.

Futbol klubini sotib olgan va unga homiylik qilayotgan tadbirkorlarga soliq imtiyozlari (masalan, foyda solig'i yoki QQS) berilishi maqsadga muvofiq. Shunda tadbirkor majburlov yo'li bilan emas, o'z xohishi bilan futbolga sarmoya kiritadi.

INQIROZDAN OMON CHIQQAN GRANDLAR

Moliyaviy inqirozlar futbol tarixida ko'p uchraydi. Aynan moliyaviy inqiroz yoki "katta pullar"ning to'xtatilishi ko'p klublarni "aqlini yig'ib olishga" va haqiqiy biznes yo'lidan yurishga majbur qilgan.

1. "Borussiya Dortmund" (Germaniya)

2000-yillar boshida "Borussiya" ulkan mablag' sarflab, qimmatbaho yulduzlarni sotib oldi va katta maoshlar to'ladi. Natijada, 2005 yilda klub 120 million evro qarz bilan bankrotlik yoqasiga kelib qoldi.

Nima qilindi?

Klub rahbariyati to'liq almashdi. Qimmat yulduzlar sotildi, maoshlar keskin qisqartirildi.

Strategiya o'zgardi: Bor etibor akademiyaga hamda Mario Gyotce, Mats Hummels, Robert Levandovski kabi arzon, nomdor bo'lmagan yoshlarga qaratildi.

Stadion nomi sug'urta kompaniyasiga sotildi ("Signal Iduna Park").

Natija: Bir necha yil ichida qarzlar uzildi. Klub ikki marta Germaniya chempioni bo'ldi va Chempionlar Ligasi finaliga chiqdi.

Bugungi kunda "Borussiya" dunyodagi eng sog'lom moliyaviy holatga ega va muxlislar bilan eng yaxshi ishlaydigan klublardan biriga aylandi.

2. "Napoli" (Italiya)

Afsonaviy Maradona o'ynagan klub 2004 yilda 70 million evro qarz bilan rasman bankrot deb elon qilindi va tugatildi. Klub hatto nomidan ham ayrildi.

Nima qilindi?

Kinoprodyuser Aurelio De Laurentis klubni (aniqrog'i, yangi tashkil etilgan yuridik shaxsni) sotib oldi. U klubni S Seriyadan (3-liga) qayta qurdi.

U "Biz topganimizdan ko'ra ko'proq sarflamaymiz". Klub hech qachon qarzga botmadi, faqat o'zi ishlab topgan pulga (TV huquqlar, chiptalar, marketing) tayandi" degan metin qoidaga asoslanib ish tutdi.

Skautlik ishining alo darajada bajaralishi natijasida Kavani, Lavessi, Hamshik, Osimhen, Kvaracxeliya kabi futbolchilar arzon narxga xarid qilinib, yulduzga aylantirildi.

Natija "Napoli" qarzsiz klubga aylandi. 2023 yilda, 33 yillik tanaffusdan so'ng, Italiya chempioniga aylandi. Ushbu muvaffaqiya xususiylashtirish va to'g'ri boshqaruv g'alabasi edi.

3. "Reynjers" (Shotlandiya)

Shotlandiyaning eng titulli klubi 2012 yilda soliqlardan qarzdorligi sababli tugatildi (likvidaciya). Klub professional ligadan eng quyi — 4-divizionga badarg'a qilindi.

Nima qilindi?

Klub yangi investorlar tomonidan "yangilandi". Muxlislar klubni o'z holiga tashlab qo'ymadi: 4-liga o'yinlariga ham 50 ming muxlis stadionga tashrif buyurdi (chipta tushumlari klubni saqlab qoldi). Jamoa 4 yil ichida yuqori ligaga qaytdi.

Natija:

"Reynjers" 2021 yil, qiyinchiliklardan 9 yil o'tib, Stiven Jerrard boshchiligida yana Shotlandiya chempioniga aylandi.

FUTBOL O'LADIMI YOKI QAYTA TUG'ILADIMI?

Bugungi kunda ko'pchilik mutaxassislar va muxlislarda bitta qo'rquv bor: "Agar davlat moliyalashtirishni to'xtatsa, bizda futbol o'ladi".

Aslida, bu qarash noto'g'ri. Davlat moliyalashtirishni to'xtasa, futbol o'lmaydi, balki futboldagi "boqimandalik", "samarasiz xarajatlar" va "korrupciya" o'ladi. Haqiqiy, raqobatbardosh va muxlis uchun o'ynaydigan futbol esa, aksincha, nafas olishni boshlaydi. 

Ha, bu jarayon og'riqli kechadi. Xitoy yoki Sharqiy Evropa davlatlari misolida ko'rganimizdek, suniy ravishda shishirilgan bazi klublar, ehtimol, yo'q bo'lib ketishi mumkin. Lekin bozor qonunlari shunday ishlaydi: kuchlilar va to'g'ri tizim yo'lga qo'yganlar tirik qoladi. 

Oqil Abdubarnoev