БРАЗИЛИЯ – ЯГОНА НОМЗОД

Жаҳон чемпионати халқаро ҳамжамият томонидан қизиқиш етишмаслиги сабабли умуман ўтказилмай қолиш хавфи остида эди. Фақатгина Бразилия 1946 йилда бўлиб ўтган ФИФА конгрессида ариза билан чиқиб, мусобақани бир шарт эвазига қабул қилишни таклиф этди: турнир режалаштирилган 1949 йилда эмас, 1950 йилда ўтказилиши керак эди.

Бразилия ва Германия бекор қилинган 1942 йилги жаҳон чемпионатини қабул қилиш учун асосий номзодлар бўлган. 1934 ва 1938 йилги мундиаллар Европада ўтганини ҳисобга олсак, тарихчилар 1942 йилги турнир, эҳтимол, Жанубий Америка мамлакатларидан бирига берилган бўлар эди, деган фикрда якдил қолди. Бразилиянинг янги аризаси айнан 1942 йил учун тайёрланган лойиҳага жуда яқин эди ва шу сабаб қисқа вақт ичида маъқулланди.

1946 йил 25 июль куни Люксембургда бўлиб ўтган ФИФА Конгрессида навбатдаги жаҳон чемпионатини ўтказиш ҳуқуқини Бразилияга бериш тўғрисида қарор қабул қилинди.

Бразилияликларнинг рақобатчилари бўлмади, чунки жаҳон уруши оқибатида вайронага айланган Европа давлатлари бундай кўламли мусобақани ташкил этиш имкониятига эга эмасди. Турнир 24 июндан 16 июлга қадар давом этди. Бразилия мундиалга Жанубий Америка чемпиони сифатида ташриф буюрди.
ЯЛАНГОЁҚ ЎЙНАШГА ТАҚИҚ

Ҳиндистон жаҳон уруши тугаганидан кейинги илк жаҳон чемпионатига йўл олди – бунга унинг рақиблари бўлган Бирма, Филиппин ва Индонезия терма жамоаларининг мусобақада иштирок этишдан воз кечиши сабаб бўлди. Бироқ ФИФА мамлакат федерациясини футболчиларга ялангоёқ ўйнаш тақиқланиши ҳақида огоҳлантирди.

Турнирга жиддий тайёргарлик кўрган, ҳатто бир нечта ўртоқлик учрашувларини ҳам ўтказган жамоа бу қарордан мутлақо кутилмаган ҳолда хабардор бўлди. Натижада ҳинд футболчилари жаҳон чемпионатида иштирок этмасликка қарор қилишди: агар жамоа аъзолари учун бир нечта жуфт пойабзал харид қилинишига тўғри келса, Бразилияга сафар харажатлари кескин ошиб кетиши мумкин эди.ЙЎЛЛАНМА ТУҲФА ЭТГАН НОТЕКИС ДЎНГЛИК

Европанинг учинчи саралаш гуруҳида мундиалга чиқиш учун курашда икки кучли жамоа – Франция ва Югославия терма жамоалари ўзаро тўқнаш келди. Бельград ва Парижда бўлиб ўтган икки учрашув ҳам бир хил – 1:1 ҳисобида дуранг билан якунлангач, ғолибни аниқлаш учун қўшимча баҳс ўтказишга тўғри келди.

Қўшимча ўйин Флоренция шаҳрида бўлиб ўтди ва у ниҳоятда кескин кечди. Жамоалар навбатма-навбат ҳисобда олдинга чиқишди, аммо асосий вақт яна дуранг – 2:2 ҳисобида якунланди. Қўшимча ярим соатда югославияликлар ғалаба голини киритишга эришди. 114-дақиқада Чайковскийнинг зарбасидан кейин тўп ернинг нотекис жойига урилиб, йўналишини ўзгартирди. Французлар дарвозабони Ибрир бу вазиятда ҳеч нарса қила олмади.

ҒУРУРЛИ ШОТЛАНДИЯ

Саралаш босқичи илк бор иштирок этаётган Буюк Британиянинг тўрт вакилини бир гуруҳга жамлади. Учрашувлар бошланишидан олдиноқ шотландиялик футбол амалдорлари жамоа фақат гуруҳда биринчи ўринни эгаллаган тақдирдагина Бразилияга йўл олишини маълум қилишган эди. Ваҳоланки, гуруҳда иккинчи ўринни олган жамоа ҳам финал босқичида иштирок этиши инобатга олинмади.

Бироқ Глазгода бўлиб ўтган ҳал қилувчи учрашувда, 135 минг нафар томошабин ҳузурида шотландлар Англия терма жамоасига минимал ҳисобда мағлуб бўлишди. Иккинчи бўлим бошида Бентли гол уриб, баҳс тақдирини ҳал қилди. Натижада Шотландия терма жамоаси гуруҳда иккинчи ўринни эгаллади, амалдорлар эса илтимосларга қарамай, қарорини ўзгартирмади.

АЖРАЛМАС ЖУФТЛИК

1934 йилда бўлгани каби, бу сафар ҳам Испания ва Португалия терма жамоалари ягона йўлланма учун ўзаро кураш олиб боришга мажбур бўлишди. Натижа кутилганидек бўлди – икки ўйин якунлари бўйича испанияликлар устун келди. Аммо жаҳон урушига қадар Испания терма жамоаси ҳар икки учрашувда ҳам ғалаба қозонган бўлса, бу гал португалияликлар ўз уйидаги баҳсни дуранг билан якунлашга муваффақ бўлишди.

ИККИНЧИ УРИНИШ

Югославия терма жамоасидан мағлуб бўлганига қарамай, Франция терма жамоаси мусобақада қатнашиш имкониятига эга бўлиши мумкин эди. Жаҳон чемпионати ташкилотчилари бир неча жамоалар иштирок этишдан бош тортгани сабабли, Франция терма жамоасини бўшаб қолган ўринлардан бирини эгаллашга таклиф қилишди.

Дастлаб французлар бу таклифни катта қизиқиш билан қабул қилиб, ҳатто Бразилияга сафарга тайёргарликни ҳам бошлашди. Бироқ охирги лаҳзада улар қатъий равишда рад жавобини беришди. Бунга қуръа сабаб бўлди: тақвим французларни бир-биридан анча узоқ жойлашган шаҳарларда ўйнашга мажбур қилар эди.

ИККИ ЙЎЛЛАНМАГА УЧ НОМЗОД

Марказий Америка ва Кариб ҳавзаси минтақасида финал босқичига чиқиш учун уч терма жамоа ўртасида икки йўлланма баҳсида айланма турнир ташкил этилди. Саралашни қабул қилиш ҳуқуқи Мексикага берилди. Урушдан олдинги Францияда бўлиб ўтган жаҳон чемпионатида минтақа шарафини ҳимоя қилган Куба терма жамоаси бу сафар омадсизликка учради. Уларнинг рақиблари – майдон эгалари Мексика ҳамда АҚШ терма жамоалари кубаликлар учун ҳаддан ташқари кучли бўлиб чиқди.

СУПЕРГА ТЕПАЛИГИДАГИ ФОЖИА

1949 йил 4 май куни Португалияда ўтказилган ўртоқлик учрашувидан сўнг қайтиб келаётган "Торино" футбол клуби ўйинчилари бўлган самолёт ноқулай об-ҳаво шароитида Турин яқинидаги Суперга тепалигида жойлашган черков деворига бориб урилди. Ҳалокат оқибатида 18 нафар футболчи, уларнинг аксарияти Италия терма жамоаси аъзолари бўлган, шунингдек журналистлар ва клуб ходимлари ҳалок бўлди.

Мутахассисларнинг деярли барчаси фожеага учувчи Пьерлуиджи Меронининг хатоси сабаб бўлган, деган фикрга келишган. Қалин булутли об-ҳаво шароитида у самолётни визуал йўналтиргичлар орқали қўндиришга қарор қилган, бундай йўналтиргич сифатида эса Суперга тепалигидаги черков хизмат қилган. Бурилиш вақтида самолёт қаноти ерга тегиб кетган. Зарба шунчалик кучли бўлганки, қанот узилиб кетган, самолёт корпуси эса катта куч билан тошдан қурилган черков деворига урилган. Фожиа юз берган жойда хотира мемориали барпо этилган.

200 МИНГ КИШИГА МЎЛЖАЛЛАНГАН СТАДИОН

Жаҳон чемпионати арафасида Бразилия дунёдаги энг йирик спорт иншооти – "Маракана" стадионини барпо этди. Албатта, жараён кечикишлар ва асабий ҳолатларсиз ўтмади, гарчи у тўлиқ якунланмаган бўлса-да, улкан саъй-ҳаракатлар туфайли объект мусобақа бошланишига қадар топширилди.

Стадион аслида пернамбукул спорт журналисти Мариу Филью шарафига номланган. Чунки у стадион қурилиши ғоясининг энг фаол тарғиботчиларидан бири бўлган. Стадион ўзининг халқ орасидаги номи – "Маракана"ни яқин атрофдан оқиб ўтувчи дарёдан олган ва шу ном билан машҳурликка эришди.

200 минг томошабинга мўлжалланган стадион қурилиши учун 464 минг тонна цемент, 10 минг тонна темир арматура ва 4 минг куб метр шағал сарфланди. 

МУСОБАҚА ЎТКАЗИШ ТИЗИМИ

Дастлаб жамоалар тўрт гуруҳга бўлинган эди. Бироқ қуръа ташланганидан кейин ҳам бир нечта терма жамоа мусобақада иштирок этишдан воз кечди.

Уруш давридаги ҳаракатлар оқибатида Германия ва Япония турнирда иштирок этиш ҳуқуқидан маҳрум этилди. Сиёсий сабабларга кўра эса Совет Иттифоқи, Венгрия ва Чехословакия жаҳон чемпионатида қатнашишдан воз кечди. Аргентина мезбонликни Бразилияга бой бергач, мусобақада иштирок этишдан бош тортди. Натижада, 1950 йилги жаҳон чемпионатида атиги 13 та жамоа иштирок этди. Улардан бири Англия терма жамоаси бўлиб, ФИФАга аъзо бўлганидан сўнг илк бор ушбу нуфузли турнирда қатнашди.

Янги қуръа ўтказилмади, шу сабабли гуруҳлардаги жамоалар сони турлича бўлиб қолди: биринчи ва иккинчи гуруҳларда тўрттадан, учинчи гуруҳда учта, тўртинчи гуруҳда эса атиги иккита жамоа иштирок этди.

Гуруҳ ғолиблари иккинчи босқичга йўл олди, у ерда ҳам гуруҳ босқичи натижаларига кўра жаҳон чемпиони аниқланди. Шунингдек, жаҳон чемпионатлари тарихида илк бор футболчилар орқа тарафида рақамлар туширилган либосларда майдонга тушишди.

Жюль Рименинг ФИФА президенти сифатидаги 25 йиллиги муносабати билан жаҳон чемпионати кубоги айнан унинг шарафига қайта номланди.

1-ГУРУҲ

"Маракана" стадионидаги Бразилия ва Мексика ўртасидаги очилиш учрашуви бошланиши кечикди: Англиядан келган ҳакамлар бригадаси йўлда улкан тирбандликка тушиб қолиб, ўйин бошланишига улгурмади. Уларни турнирнинг чўзилиб кетган очилиш маросими қутқариб қолди – ҳакамлар Бразилия президентининг табрик нутқи пайтида стадионга етиб келишди.

Жамоаларнинг майдонга чиқиши 21 та артиллерия тўпидан отилган ўқлар, қафаслардан учириб юборилган беш мингта кабутар ва самолётлардан сочиб юборилган минглаб варақалар билан қарши олинди. Бундай дабдабали маросим мексикаликларга шунчалик кучли таъсир қилди-ки, улар майдон эгаларига деярли қаршилик кўрсата олишмади. Аслида, ўша пайтдаги энг кучли ҳужум учликларидан бири – Адемир, Жаир ва Зизиньодан иборат учликнинг босимига камдан-кам жамоа дош бера оларди. Афсонавий "Маракана" тарихидаги илк расмий голни Адемир урди. Унинг ўзи ўйиндаги сўнгги тўпни ҳам киритди.

Орадан бир кун ўтиб, Белу-Оризонти шаҳрида гуруҳдаги бошқа рақиблар майдонга тушишди: Югославия терма жамоаси Швейцарияни ишончли тарзда 3:0 ҳисобида мағлуб этди. Сан-Паулуда Швейцарияга қарши иккинчи тур баҳси олдидан бразилиялик мухлислар байрам давом этади, деб умид қилишган эди, аммо учрашув кутилганидек кечмади. Бош мураббий Флавио Коста илк ўйинда қатнашмаган, Сан-Паулу клуби вакилларидан иборат уч нафар футболчини асосий таркибда майдонга туширди. Улар эса швейцарларнинг урушдан кейин такомиллаштирилган "қулф" услубидаги ҳимоясини енгиб ўта олишмади.

Ўйин давомида европаликлар қарши ҳужум қилишни ҳам яхши билишлари аён бўлди. Бразилия Альфредо ва Балтазарнинг зарбаларидан кейин икки бор ҳисобда олдинга чиқди, аммо меҳмонлар Фаттон урган икки гол билан жавоб қайтаришди. Югославия Порту-Алегри шаҳрида заиф Мексикани осонгина мағлуб этиб, гуруҳ пешқадамига айланди. Иккинчи босқичга чиқиш учун уларга охирги ўйин – Бразилияга қарши баҳсда дуранг ҳам етарли эди.

Ҳал қилувчи учрашув олдидан бразилияликлар анча дам олган ҳолда майдонга чиқишди. Югославияликлар эса беш кун ичида 3000 километрдан ортиқ масофани босиб ўтишга мажбур бўлишди: Белу-Оризонтидан мамлакат жанубидаги Порту-Алегрига, у ердан эса Риога йўл олишди. Бунинг устига, ўйин бошланишидан олдин жамоа сардори Митич кулгили, аммо оғир жароҳат олди. Қизиб олиш машғулотлари пайтида у майдонга олиб чиқувчи туннел деворидан чиқиб турган темир илгакка бошини қаттиқ уриб олди.

Трибуналардаги мухлислар босими остида қолган Уэльс ҳаками Гриффитс ўйинни кечиктирмасликка қарор қилди. Митичга ёрдам кўрсатилаётган пайтда, сон жиҳатдан камайиб қолган югославлар гол ўтказиб юборишди. Сардор майдонга қайтгач, меҳмонлар тўп назоратини тенглаштириб, ҳатто бир нечта хавфли вазиятлар ҳам яратишди, бироқ улардан ҳеч бирини голга айлантира олишмади.

Швейцария – Мексика учрашуви терма жамоалар ўз либосида иштирок этмаган иккинчи ҳолат сифатида тарихга кирган. Бундай ҳолат фақатгина 1934 йил Австрия ва Германия ўртасидаги баҳсда кузатилган – ўшанда ҳар икки жамоа оқ формада келиб қолган ва австрияликлар Италиянинг "Наполи" клубидан мовий либосларни вақтинча олишга мажбур бўлишган.

Бу сафар Швейцария ҳам, Мексика ҳам мусобақага қизил либос билан етиб келди. Масалани ҳал этиш учун Бразилия футбол конфедерацияси танга ташлашга қарор қилди. Омад Мексика томонида бўлиб, уларга ўз формасида ўйнаш ҳуқуқи тегди. Аммо мексикаликлар спортга хос дўстлик ишораси сифатида бу ҳуқуқдан воз кечишди ва швейцарияликларга ўз либосида майдонга тушишга имкон беришди, ўзлари эса формани алмаштиришди.

Мексика терма жамоасига форма берган маҳаллий клуб "Крузейро" бўлди. Уларнинг футболкалари кўк ва оқ рангли вертикал чизиқлар билан безатилган эди.

2-ГУРУҲ

Бутун Бразилия ўз терма жамоасини фаворит деб билган бўлса, бошқа қитъа вакиллари илк бор жаҳон чемпионатида иштирок этаётган Англия терма жамоасининг муваффақиятига ишонар эди. 1946 йилдан буён инглизлар 29 та расмий учрашув ўтказиб, уларнинг атиги иккитасида мағлуб бўлишган эди. Улар "Маракана" стадионида ҳам ғалабали серияни давом эттириб, Чили терма жамоасини ишончли тарзда 2:0 ҳисобида мағлуб этишди. Параллел ўйинда Испания терма жамоаси АҚШни 3:1 ҳисобида енгди. 

29 июнь куни Белу-Оризонти шаҳрида жаҳон чемпионатлари тарихидаги энг шов-шувли сенсацияларнинг бири содир бўлди – Англия терма жамоаси АҚШга мағлуб бўлди. АҚШ жамоаси асосан ҳаваскорлар ва ярим профессионал футболчилардан ташкил топган бўлиб, улар минтақавий лигаларда арзимас ҳақ эвазига тўп тепишарди. 

Англия ҳужумчиси Том Финни кейинчалик шундай деган эди: "Бу мағлубият тақдир томонидан ёзиб қўйилган ўйинлардан бири эди. Биз америкаликлар дарвозасининг барча устунларини "синовдан ўтказдик", улар эса кулгили гол уришди. Биз улар билан 100 марта ўйнасак, 99 та ҳолатда осонгина ғалаба қозонардик. Аммо бу сафар бундай бўлмади".

Уни ноҳақликда айблаш қийин. Илк 12 дақиқанинг ўзидаёқ англияликлар АҚШ дарвозаси олдида камида олтита голли вазият яратишди, аммо америкаликлар дарвозабони Борги (асосий касби – маросим автомашинаси ҳайдовчиси) барча зарбаларни қайтарди. Унинг ишончи майдондаги шерикларига ҳам таъсир қилиб, америкаликлар секин-аста қарши ҳужумларга ўта бошлашди. 38-дақиқада эса Гаитида туғилган Жо Гатьенс бош билан ноаниқ зарба берганидан сўнг тўп дарвоза тўридан ўрин олди ва АҚШ ҳисобни очди. Барча иккинчи бўлимда англияликларнинг ҳисобни тенглаштиришини кутди, аммо қаҳрамонларча ҳимояланган америкаликлар бунга бардош беришди. Ўйиндан сўнг бразилиялик мухлислар майдонга тушиб, кутилмаган ғолибларни елкаларида стадион атрофида айлантириб чиқишди.

Шунга қарамай, инглизларда гуруҳдан чиқиш имконияти сақланиб қолган эди. Бунинг учун иккинчи турда Чилини енгган Испанияни мағлуб этиш талаб этиларди. Аммо руҳий синишга қўшимча равишда, англияликлар фикрича, италиялик ҳакам Галеатининг ўта адолатсиз ҳакамлиги ҳам таъсир қилди. Ҳакам испанлар томонидан содир этилган очиқ қоидабузарликларга эътибор бермади, биринчи бўлимда Милберн ва Мортенсенга қарши қўпол ҳаракатлар учун камида икки пенальти белгиламади, инглизларнинг тоза голини эса офсайд баҳонаси билан бекор қилди. Иккинчи таймда испанлар кам сонли қарши ҳужумларидан бирини гол билан якунлашди, шундан сўнг Англия батамом таслим бўлди.

ИНГЛИЗЛАР ШОН-ШАРАФДАН МАҲРУМ ЭТИЛДИ

Бундай натижани ҳеч ким кутмаган эди. Бутун дунё ҳайратда қолди! Турнирни ёритиб бораётган мухбирлар натижа ҳеч қандай шубҳа уйғотмайди, деб ҳисоблаб, Бразилиянинг чекка ҳудудига ўтказиладиган ўйинга боришга ҳам ҳожат йўқ, деган қарорга келишди. 

Англияга ўйин натижаси – 0:1 ҳисобида мағлубият ҳақида телеграмма келиб тушганида эса, Лондон газеталари буни хатолик деб ўйлашди ва учрашув 10:1 ҳисобида инглизлар фойдасига якунланганини ёзиб юборишди. Кейин эса ўқувчилардан узр сўрашга тўғри келди…

3-ГУРУҲ

3-гуруҳнинг илк учрашувидаёқ фаворитлар – Италия ва Швеция терма жамоалари ўзаро тўқнаш келишди. Шведлар Бразилияга Олимпия ўйинлари ғолиби сифатида келган бўлса, италияликлар амалдаги жаҳон чемпионлари эди. Бироқ ҳар икки жамоа таркиби ҳам энг кучли ҳолатдан анча йироқ эди.

Лондонда ўтган Олимпия ўйинларида ғалаба қозонган швед футболчиларининг энг яхшилари кейинчалик Европанинг профессионал клубларига ўтиб кетишган ва ўша давр қоидаларига кўра терма жамоада ўйнаш ҳуқуқидан маҳрум бўлишган. Италияликлар эса ҳали-ҳануз "Торино" клуби иштирокидаги авиаҳалокат оқибатларидан ўзига кела олмаган эди. Ортиқча таваккал қилишни истамаган "скуадра адзурра" Рио-де-Жанейрога Неаполдан "Изес" теплоходида йўл олди. Узоқ давом этган саёҳат футболчиларнинг турнирга тўлиқ тайёргарлик кўришларига салбий таъсир кўрсатди.

Шведлар Италияга жаҳон чемпионатлари тарихидаги илк мағлубиятни тақдим этишди. Учрашув қаҳрамонлари сифатида газета ва оммавий ахборот воситалари якдиллик билан дарвозабон Свенссон ва 20 ёшли инсайд Скоглундни эътироф этишди. Биринчи тайм ўртасида швед дарвозабони ажойиб сейв эвазига италияликларнинг ҳисобни 2:0 кўринишига келтиришига йўл қўймади, Скоглунд эса шведлар урган барча учта голнинг бевосита ташкилотчиси бўлди. Қолаверса, у икки марта рақиб жарима майдонида қўпол равишда тўхтатилди, аммо ҳакамнинг ҳуштаги чалинмади.

Италияликларда ўйинни дурангга айлантириш имконияти ҳам бор эди, бироқ сўнгги дақиқаларда Карапеллезенинг зарбаси тўсинга тегиб қайтди. 1948 йилда терма жамоадан четлатилган икки карра жаҳон чемпиони бўлган мураббий Витторио Поццо Stampa газетасидаги мақоласида шундай ёзган эди: "Шведларда ҳақиқий жамоа мавжуд бўлса, Италияда йўқ эди".

Орадан тўрт кун ўтиб, Швеция Парагвайга қарши баҳсда гуруҳ ғолибини деярли аниқлаб қўйгандек туюлди – 26-дақиқага келиб скандинавияликлар 2:0 ҳисобида олдинда эди. Бироқ жанубий америкаликлар ирода кўрсатиб, ўйин тугашига 16 дақиқа қолганда ҳисобни тенглаштиришди. Бу натижа италияликлар учун гуруҳдан чиқиш борасида ҳеч қандай умид қолдирмади. Шунга қарамай, "скуадра адзурра" ўзлари учун аҳамиятсиз бўлган сўнгги учрашувга лоқайд ёндашмади: Парагвайни 2:0 ҳисобида мағлуб этган италияликлар иккинчи босқичга шведлар чиқишига билвосита ёрдам беришди.

ИТАЛИЯЛИКЛАРНИНГ ҚУВНОҚ ЙИҒИНИ

Италия терма жамоаси Рио-де-Жанейрога етиб келгач, шаҳар марказидаги энг ҳашаматли меҳмонхоналардан бирига жойлашди. Футболчилар жойлашган қаватда уларнинг қўшнилари машҳур аргентиналик мюзик-холл артистлари ва кордебалет аъзолари бўлиб чиқди. Муҳит анча эркин ва беғубор эди.

Бундан олдин жаҳоннинг амалдаги чемпионларига италиялик илдизларга эга бўлган маҳаллий тадбиркор ўзининг шаҳар ташқарисидаги қасрида яшашни таклиф этган эди. Бироқ бу таклиф рад этилди.

4-ГУРУҲ

Тўртинчи гуруҳда бир йўла икки терма жамоа иштирок этишдан воз кечгани сабабли барча масала ягона ўйинда ҳал этилди. Уругвай терма жамоаси Боливияни 8:0 ҳисобида ер тишлатди, бу баҳсда "селесте"нинг энг яхши тўпурари Оскар Мигес хет-трик қайд этди.

Вазиятнинг кулгили томонини журналистлар ҳам четлаб ўтишмади: улар ҳисоб-китоб қилиб, жуда заиф Боливия терма жамоаси тўсатдан дунёнинг энг кучли саккизинчи жамоасига айланиб қолганини ҳазиломуз тарзда таъкидлашди.

УРУШДАН ОЛДИНГИЛАР ИККИ НАФАР

Швейцариялик Фреди Биккел ва швециялик Эрик Нилссон Иккинчи жаҳон урушидан аввал ва кейинги жаҳон чемпионатларида иштирок этган ягона футболчилар бўлиб қолди.

ФИНАЛ БОСҚИЧИ

Швейцария ва Югославияга қарши ўйинлар бразилиялик мухлисларнинг ҳаддан ташқари ошган иштиёқини бироз совитган бўлса, ҳал қилувчи босқичдаги илк учрашув яна умидларни энг юқори чўққига олиб чиқди. Швеция терма жамоаси тор-мор этилди – 7:1. 17-дақиқада Адемир кутилмаганда яқин бурчакка аниқ зарба бериб, йирик ғалабага йўл очди. Шведлар бразилияликларнинг ҳужумларини тўхтатишга уринди, бироқ биринчи тайм охирида Адемир ва Шико ҳисобни 3:0 га етказишди.

58-дақиқага келиб таблода 5:0 ҳисоби порлаб турарди – Адемир яна икки бор гол уриб, бор-йўғи 41 дақиқа ичида "покер" қайд этди. 13 июль куни Испанияга қарши ўйин ҳам ғалабали юришнинг давоми бўлди: иккинчи тайм ўрталарига келиб, Рамалетс қўриқлаётган дарвозага олти тўп киритилди.

Аввал Испания билан дуранг ўйнаган Уругвай эса Швецияга қарши баҳсда сўнгги 15 дақиқага қадар мағлубиятга учраётганди. Аммо Мигеснинг икки голи мағлубиятни ғалабага айлантирди.

16 июль куни маҳаллий вақт билан соат 15:00 да Сан-Паулу шаҳрида Швеция ва Испания терма жамоалари майдонга тушишди. Риодаги "Маракана" стадионида эса Бразилия ва Уругвай ўртасида жаҳон чемпионини аниқлаб берадиган баҳс старт олди. Мазкур ўйинга жаҳон чемпионатлари тарихидаги энг драматик саҳифалардан бирини ёзиш насиб этган эди.

ФИНАЛ БОСҚИЧИНИНГ ҲАЛ ҚИЛУВЧИ ЎЙИНИ: БРАЗИЛИЯ ФОЖЕАСИ

БРАЗИЛИЯ — УРУГВАЙ — 1:2 (0:0)

Футболга бефарқ бўлмаган деярли бутун Бразилия аҳолиси бўлажак ўйинни кераксиз расмиятчилик, гўёки тақдирлаш маросимининг бир қисми, деб ҳисоблар эди. Швеция ва Испания устидан қозонилган йирик ғалабалар ўз терма жамоасининг мағлуб этилмаслигига бўлган ишончни янада мустаҳкамлади. Турнир жадвалига кўра "селесао"ни дуранг ҳам қониқтирар эди, бироқ бундай натижага жиддий қаралмасди. Айрим уругвай газеталари ҳам бразилияликларга ҳамнафас бўлиб, ватандошларини амалга ошмайдиган умидлар билан ўзларини алдамасликка чақиришарди. 

Уругвай футболчилари, эҳтимол, умумий кайфиятга берилиб, бемаъни курашга куч сарфламасликлари ҳам мумкин эди. Аммо улар сафида шундай ўйинчи бор эдики, у шундай дейишга тўлақонли ҳақли эди: "Мен ҳеч қачон ўйинни бошланишидан олдин ютқазмаганман ва бошқаларга ҳам шундай ўйлашига йўл қўймаганман". Бу жамоа сардори Обдулио Варела эди, уни El Jefe Negro – "Қора йўлбошчи" деб аташарди. Тафсилотларга кўра, жамоадошларини олдиндан чемпион деб эълон қилинган рақибларга нисбатан ортиқча ҳурматдан халос қилиш учун ўйин куни эрталаб у бразилиялик футболчилар сурати туширилган ўнлаб газеталарни сотиб олиб, меҳмонхона ҳожатхонаси полини қоплаган ва устидан юрган.

Бразилияликларга эса, аксинча, бўлажак ўйинга тайёрланишга имкон беришмади. Жамоа кийиниш хонаси сиёсатчилар, тадбиркорлар ва журналистлар билан тўлиб кетган эди – кимдир ўйинчиларни олдиндан табриклашни, кимдир бўлажак чемпионлар билан суратга тушишни истарди. Уругвайликлар бразилияликлар ҳужумларига қарши курашда самара берган ягона намуна – Швейцария тажрибасини пухта ўрганишди. Улар жамоа тузилишини ўзгартириб, ҳужум чизиғидаги ўйинчиларни ўз дарвозаларига яқинлаштиришди ва майдон марказида зарур зичликни яратишди. 

Бразилия терма жамоасидаги хотиржам муҳит фақат кўчаларда эмас, жамоа ичида ҳам ҳукм сурган. Саккизта жаҳон чемпионатида иштирок этган афсонавий бразилиялик журналист Тейшейра Рейзернинг айтишича, турнир давомида Бразилия футболчилари умуман базада тунаб қолишмаган, кечқурунлари уй-уйларига тарқалишган. Ўз кучига ишонч шу қадар баланд эдики, футболчилар бемалол базмларга боришган ва бу ҳолат ҳеч ким томонидан қораланмаган. Ҳал қилувчи ўйин арафасидаги тун яна тантана билан ўтган.

Ўйин куни ҳам Бразилия термасининг саргузаштлари давом этди. Жамоа автобуси бузилиб қолган ва футболчилар майдонга чиқишдан олдин машинани ўзлари итаришга мажбур бўлишган.

Ўйин кутилганидек бразилияликларнинг босими билан бошланди. Илк уч дақиқа ичидаёқ дарвозабон Масполи Адемир ва Жаирнинг зарбаларидан кейин икки бор ўз маҳоратини намоён этишига тўғри келди. Умуман олганда, биринчи тайм давомида бразилияликлар яратган 17 та хавфли вазият қайд этилди. Қарши дарвозага эса бор-йўғи олти марта хавф туғдирилди, аммо улардан бири майдон эгаларининг хавотирига сабаб бўлди – 38-дақиқада Оскар Мигес узоқдан йўллаган зарбаси билан устунни нишонга олди. Кейинчалик Масполи бу вазият уругвайликлар фойдасига ишлаганини айтган эди: "Биз ўз голларимизни керакли пайтда урдик. Агар биринчи таймда гол урганимизда, бразилияликларда танаффусда ўйинга келиб олиш ва ниманидир ўзгартириш имконияти бўлар эди".

Қандай бўлмасин, танаффус барибир майдон эгаларига фойда келтирди. Иккинчи тайм бошланганидан икки дақиқа ўтиб, бразилияликлар ҳисобни очишди. Адемир Зизиньодан пас қабул қилиб, тўпни Фриасага узатди, у эса пастки бурчакка аниқ зарба йўллади. Томошабинлар қувончдан жунбишга келди. "Мухлислар осон ғалабаларимизга ўрганиб қолган эди. Бу голни ҳам навбатдаги шундай ғалабанинг бошланиши деб ўйлашди", – дея хотирлаганди кейинчалик Бразилия терма жамоаси мураббийи Флавио Коста.

Варела бўлмаганда, беллашув айнан шундай сценарийда давом этиши мумкин эди. Уругвайликлар сардори тўпни қўлига олиб, ўйинни давом эттиришга йўл қўймади ва ҳакамларга гол "офсайд" ҳолатидан урилганини исботлашга киришди. Кейинчалик у офсайд умуман бўлмаганини тан олган, тўхталиш эса фақат бразилияликларнинг ҳужумдаги шиддатини пасайтириш учун керак бўлганини айтган. Омар Мигеснинг хотираларига кўра, Варела тўпни ҳакамга топшириб, шерикларига шундай деб бақирган: "Ё ғалаба қозонамиз, ё ҳалок бўламиз!" Бу чақириқ самара берди.

Орадан чорак соат ўтиб, уругвайликларнинг ўнг қанот ҳужумчиси Гижа ён чизиқ бўйлаб Бигодедан ўзиб кетди ва тўпни марказга узатди. У ерда Скьяффино рақибдан илгарилаб, тўпни бир тегишда дарвозанинг юқори бурчагига жойлади. "Тўлиқ сукут чўкди, – деб эслаган эди Масполи. – Ана ўша пайтда мен томошабинлар бу ўйинда мағлубиятдан қанчалик қўрқишини англадим".

Дуранг ҳисоби бразилияликларни қониқтирар эди, бироқ улар ҳужумни тўхтатишмади – жамоа бошқача ўйнай олмас эди. Бироқ Скьяффинонинг голи уларни ишончдан маҳрум қилди ва ҳужумлар самара бермай қўйди.

Ўйин тугашига 11 дақиқа қолганда Альсидес Гижа яна Бигодени ортда қолдириб, ўз қаноти орқали жарима майдонига кириб борди. Дарвозабон Барбоза марказга узатма бўлади, деб ўйлаб, беихтиёр дарвозадан олдинга чиқиб кетди. Уругвайлик футболчи вазиятни зумда баҳолаб, очиқ қолган яқин бурчакка кутилмаган зарба йўллади. Барбоза тўпга интилди, аммо унга ета олмади. Бу зарба Бразилия орзусининг ниҳояси эди.

Орадан 11 дақиқа ўтиб, англиялик ҳакам ўйинни якунловчи ҳуштакни чалди ва уругвайликлар ғалабасини қайд этди. Мағлубият томошабинларни шок ҳолатига солди. Одамлар кўрганларига ишонолмай, жим қолишди. Байрам умуммиллий фожиага айланди ва тарихга "Мараканасо" номи билан кирди. Газеталар трибуналарда тўрт нафар одамнинг жасади топилганини ёзишди – улар юрак хуружидан вафот этган эди. Мамлакат бўйлаб ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари тўлқини тарқалди, уларнинг сони бир неча юзтага етгани ҳақида хабарлар берилди.

"Мараканани сукутга чўмдирган атиги уч киши бор – Синатра, Рим папаси Иоанн Павел Иккинчи ва мен", – дея ўша ўйинни тасвирлаб берган эди Альсидес Гижа.

Тақдирлаш маросими тартибсиз ва ноқулай тарзда ўтди. ФИФА президенти Жюль Римэ ҳамма қатори Бразилия ғалаба қозонади, деб ишонган ва олдиндан португал тилида табрик нутқини ҳам тайёрлаб қўйган эди. У трибуналар остидаги хоналардан кубокни олиб чиқиб, майдонга қайтганида, дастлаб нима юз берганини англай олмади. Қувонч ва олқишлар ўрнида уни мотамдек сукут қарши олди.

"Мен майдонда тургандим, атрофимдан бу ерга чиқиб келган одамлар мени турткилашарди ва мен бутунлай довдираб қолдим, – деб эслаган эди Римэ. – Яхшиямки, ёнимда Варела бор эди. Мен шунчаки кубокни унга тутқаздим ва қўлини сиқдим".

Мағлубият учун айб асосан Барбоза зиммасига юклатилди ва бу учрашув Бразилия фожиаси сифатида тарихга киргач, у умрининг охиригача шу юк билан яшашга мажбур бўлди.

Барбозани шартли равишда замонамиздаги Лорис Кариус билан қиёслаш мумкин. Ҳа, у немис дарвозабони каби очиқ-ойдин, ҳал қилувчи хатоларга йўл қўймаган. Аммо унинг зиммасига ўша машъум – ўткир бурчакдан ўтказиб юборилган гол юкланиб қолган.

Моасир Барбозага нисбатан нафақат маънавий, балки жисмоний таҳдидлар ҳам бўлган: унга бир неча бор суиқасд уюштиришган, кислота сепишга уринганлар, қўлини синдиришга ҳаракат қилишган, ҳатто қайноқ сув қуйишгача боришган. 1993 йилда эса Бразилия футбол федерацияси президенти Барбозага терма жамоа ўйинларини шарҳлашни ҳам тақиқлаб қўйган.

Ушбу жаҳон чемпионатидан кейин Барбоза айнан ўша фожиали лаҳза содир бўлган "Маракана" стадионида маъмурий лавозимда ишлади. Воқеадан бир неча йил ўтгач, унга тўп ўтказиб юборган дарвоза устунлари топширилди. Барбоза уларни арралаб, уйига олиб кетди ва ёқиб юборди. 

Моасир Барбоза 2000 йил, 79 ёшида, узоқ йиллик ёлғизликдан сўнг ҳаётдан кўз юмди. Вафотидан бироз олдин, Моасир Барбоза интервьюда шундай деган эди:

"Бразилияда энг оғир жазо – 30 йиллик қамоқ. Аммо мен айбим бўлмаган бир иш учун 50 йилдан бери жазо ўтаб келяпман".

Футбол афсонаси Пеле Бразилия 1950 йилги жаҳон чемпионати финалида Уругвайга мағлуб бўлган пайтда атиги тўққиз ёшда эди. У ўйинни телевизорда томоша қилган ва учрашувдан кейин байрамга боришга шайланган эди, бироқ...

"Ўшанда отамни илк бор йиғлаган ҳолда кўрганим эди. Ҳаммасига ўша мағлубият сабаб бўлган", – деганди у 2014 йилда FIFA.com’га берган интервьюсида. – "Эсимда, унга: "Йиғламанг, дада. Мен сиз учун жаҳон чемпионлигини қўлга киритаман", дегандим". 

Шундан бери "Маракана" томи Уругвай байроғи рангларида – оқ ва кўк тусда сақланиб келган. Тўғри, сўнгги реконструкциядан кейин кўк ранг фақат безак сифатидаги қирралардагина қолган. Афсоналарга кўра, бразилияликлар стадионни ўз байроқлари рангларига бўяш учун, албатта, ўз майдонида ўтадиган жаҳон чемпионатида бош совринни қўлга киритиши керак.

1950 йил 16 июль куни "Маракана" стадионида бўлиб ўтган Бразилия – Уругвай ўртасидаги ҳал қилувчи ўйинда ўрнатилган томошабинлар рекорди ҳанузгача янгилангани йўқ. Расмий маълумотларга кўра, трибуналарда 174 минг нафар мухлис бўлган. Бироқ гувоҳларнинг таъкидлашича, томошабинлар сони бундан анча кўп бўлган – айрим манбаларда 199 минг, ҳатто 250 минг нафаргача етгани қайд этилган.

ФИНАЛ ҲАКАМИ

Жаҳон чемпионатида Англия терма жамоаси билан бирга британиялик ҳакамлар ҳам илк бор иштирок этишди ва уларнинг нуфузи ниҳоятда баланд эди. Жорж Ридер ҳакамлар орасида энг ҳурматли шахс ҳисобланарди. У ФИФА томонидан шахсан таклиф этилган, чунки ёш чеклови бўйича умумий тартибдан ўта олмас эди: англиялик ҳакам финал ўйинга жамоаларни 53 ёш-у 236 кунлик пайтида олиб чиққан.

АДЕМИРНИНГ САККИЗТА ГОЛИ

Ҳужумчи Адемир Бразилия терма жамоасининг жаҳон чемпиони бўлиши учун қўлидан келган барча ишни қилди. У шведларга қарши ўйинда тўрт марта гол уриб, урушдан олдинги даврда польяк футболчиси Вилимовский қайд этган натижани такрорлади, мексикаликларни икки бор хафа қилди, шунингдек, югославлар ва испанлар дарвозасига биттадан тўп киритди. Натижада, кўплаб мутахассислар уни футбол тарихидаги энг яхши ўйинчилардан бири деб ҳисоблайдиган ноёб ҳужумчининг ҳисобида жами саккизта гол жамланди. Ҳозиргача бирорта бразилиялик футболчи битта жаҳон чемпионатида бундан кўп гол ура олмаган. Бироқ ҳал қилувчи баҳс – Уругвайга қарши ўйинда Адемир гол ура олмади ва Бразилия терма жамоаси иккинчи ўрин билан кифояланди.

Рамзий жамоа: Роке Масполи (Уругвай) – Эрик Нильссон (Швеция), Хосе Парра (Испания), Шуберт Гамбетта (Уругвай) – Обдулио Варела (Уругвай), Уолтер Бар (АҚШ), Альсидес Гиджа (Уругвай), Зизиньо (Бразилия), Адемир (Бразилия), Жаир Флаг (Бразилия), Хуан Альберто Скьяффино (Уругвай).

Мундиал тарихи. Футболчи сувга тушиб кетган, майдон четидаги полиция голли узатма берган ҳамда мураббийлар ҳакамлик қилган илк жаҳон чемпионатини ёдга оламиз

Мундиал тарихи. Пора эвазига иштирокчи бўлган чемпион, Фаластин номидан қатнашган Исроил ҳамда фашизм тарғиботига айланган турнир ҳақида ҳикоя қиламиз 

Мундиал тарихи. Қуръа ташлаган 5 ёшли болакай, иримчи дарвозабон ва ялангоёқ тўпурар, шортиги тушиб кетган Меацца ҳамда пойабзал қутисида сақланган кубок ҳақида ҳикоя қиламиз

Оқил Абдубарноев тайёрлади.